Năm cấp độ hiểu biết

NĂM CẤP ĐỘ HIỂU BIẾT

Trong kinh điển Nikāya/A-hàm thường thấy đề cập đến năm cấp độ hiểu biết:

1/ Tưởng tri: sañjānati, 想知 - to perceive, to recognize 
2/ Thức tri: vijānāti, 識知 - to cognize, to be aware of, to discern
3/ Tuệ tri: pajānāti, 慧知 - to know clearly
4/ Thắng tri: abhijānāti, 勝知 - to directly know, know by experience
5/ Liễu tri: parijānāti, 了知 - to fully understand

(các từ Pāli ở trên là động từ, verb)

Khả năng hiểu biết (jānana, jānāti) của con người được phân thành nhiều cấp độ khác nhau, gồm tưởng tri (sañjānāti), thức tri (vijānāti), tuệ tri (pajānāti), thắng tri (abhijānāti), liễu tri (parijānāti), tương ứng với quá trình tu tập, chuyển hóa và thanh lọc tâm thức. Ở cấp độ hiểu biết thế gian của phàm nhân thì có tưởng tri, thức tri và tuệ tri. Ở cấp độ xuất thế của các vị đã nhập dòng thánh giải thoát thì có thắng tri và liễu tri.

. Tưởng tri là hiểu biết thông thường, nhận ra một sự vật hay hiện tượng nhờ ký ức hay do nhớ lại, hồi tưởng lại những gì mình đã trải nghiệm.

. Thức tri là hiểu biết khi sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc với sáu trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp). 

. Tuệ tri là hiểu biết đúng như thật về bản chất của đối tượng, với trí tuệ (paññā) của một phàm nhân. Thí dụ: Thở vô dài, vị ấy tuệ tri “Tôi thở vô dài” (MN 10).

. Thắng tri là hiểu biết thù thắng, vượt lên trên sự hiểu biết thông thường của thế gian, hiểu biết mang tính trực nghiệm sâu sắc, vượt khỏi suy luận. Đây là hiểu biết thấu đáo của vị đã nhập dòng thánh giải thoát.

. Liễu tri là hiểu biết đầy đủ, rốt ráo, viên mãn, đoạn tận mọi chấp thủ. Đây là hiểu biết của chư Phật và các vị A-la-hán.

*-----*