Năm cấp độ hiểu biết

NĂM CẤP ĐỘ HIỂU BIẾT

Trong kinh điển Nikāya/A-hàm thường thấy đề cập đến năm cấp độ hiểu biết:

1/ Tưởng tri: sañjānati, 想知 - to perceive, to recognize 
2/ Thức tri: vijānāti, 識知 - to cognize, to be aware of, to discern
3/ Tuệ tri: pajānāti, 慧知 - to know clearly
4/ Thắng tri: abhijānāti, 勝知 - to directly know, know by experience
5/ Liễu tri: parijānāti, 了知 - to fully understand

(các từ Pāli ở trên là động từ, verb)

Khả năng hiểu biết (jānana, jānāti) của con người được phân thành nhiều cấp độ khác nhau, gồm tưởng tri (sañjānāti), thức tri (vijānāti), tuệ tri (pajānāti), thắng tri (abhijānāti), liễu tri (parijānāti), tương ứng với quá trình tu tập, chuyển hóa và thanh lọc tâm thức. Ở cấp độ hiểu biết thế gian của phàm nhân thì có tưởng tri, thức tri và tuệ tri. Ở cấp độ xuất thế của các vị đã nhập dòng thánh giải thoát thì có thắng tri và liễu tri.

. Tưởng tri là hiểu biết thông thường, nhận ra một sự vật hay hiện tượng nhờ ký ức hay do nhớ lại, hồi tưởng lại những gì mình đã trải nghiệm.

. Thức tri là hiểu biết khi sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tiếp xúc với sáu trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp). 

. Tuệ tri là hiểu biết đúng như thật về bản chất của đối tượng, với trí tuệ (paññā) của một phàm nhân. Thí dụ: Thở vô dài, vị ấy tuệ tri “Tôi thở vô dài” (MN 10).

. Thắng tri là hiểu biết thù thắng, vượt lên trên sự hiểu biết thông thường của thế gian, hiểu biết mang tính trực nghiệm sâu sắc, vượt khỏi suy luận. Đây là hiểu biết thấu đáo của vị đã nhập dòng thánh giải thoát.

. Liễu tri là hiểu biết đầy đủ, rốt ráo, viên mãn, đoạn tận mọi chấp thủ. Đây là hiểu biết của chư Phật và các vị A-la-hán.

*-----*

ChatGPT – Nguồn gốc của tạng Vi Diệu Pháp, Abhidhamma Pitaka

 ChatGPT – NGUỒN GỐC CỦA TẠNG VI DIỆU PHÁP ABHIDHAMMA PITAKA

Thỉnh thoảng có bạn đạo hỏi tôi về nguồn gốc của Vi Diệu Pháp, A-tỳ-đàm. Dưới đây là trả lời của ChatGPT. Tôi thấy cũng không khác với những gì tôi đã từng tìm hiểu.

*

Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭaka) là phần thứ ba của Tam Tạng Pāli (Tipiṭaka) trong Phật giáo Nguyên thủy (Theravāda). Nguồn gốc của tạng này được giải thích theo hai hướng chính: Truyền thống Phật giáo và Nghiên cứu lịch sử học thuật hiện đại.

1. THEO TRUYỀN THỐNG PHẬT GIÁO THERAVĀDA

Theo truyền thống Theravāda:

* Đức Phật đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp sau khi thành đạo, đặc biệt trong một mùa an cư tại cõi trời Đao Lợi (Tāvatiṃsa).
* Ngài giảng giáo pháp sâu xa này cho chư thiên để báo hiếu thân mẫu.
* Mỗi ngày, Đức Phật tóm lược nội dung cho Đại đệ tử Xá-lợi-phất (Sāriputta).
* Tôn giả Xá-lợi-phất hệ thống hóa lại thành giáo pháp có cấu trúc và truyền dạy cho các đệ tử.

Theo quan điểm này, Abhidhamma là “giáo pháp tối thượng”, trình bày chân lý ở mức độ rốt ráo (paramattha dhamma), vượt lên cách trình bày mang tính quy ước trong Kinh tạng.

 2. THEO QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ – HỌC THUẬT

Các học giả Phật học hiện đại cho rằng:

* Abhidhamma không hình thành hoàn chỉnh ngay thời Đức Phật.
* Nó phát triển dần từ các bản liệt kê và phân loại giáo pháp (matikā) dùng để ghi nhớ và giảng dạy trong Tăng đoàn.
* Nội dung được hệ thống hóa qua các cuộc tranh luận triết học giữa các bộ phái Phật giáo sơ kỳ, khoảng thế kỷ III–I trước Công nguyên.

Một phần quan trọng của tạng này, đặc biệt bộ Kathāvatthu, thường được gắn với thời vua A Dục (Aśoka) và kỳ kết tập kinh điển lần thứ ba, khi các quan điểm giáo lý được phân tích và tranh biện.

Theo góc nhìn học thuật, Abhidhamma là:

* Sự phát triển mang tính “triết học và phân tích hệ thống” của giáo lý ban đầu,
* Phản ánh quá trình tư duy ngày càng tinh vi của Tăng đoàn sau thời Đức Phật.

3. CẤU TRÚC CỦA ABHIDHAMMA PIṬAKA

Trong truyền thống Theravāda, Tạng Vi Diệu Pháp gồm 7 bộ luận:

1. Dhammasaṅgaṇī – Phân loại các pháp
2. Vibhaṅga – Phân tích các chủ đề giáo lý
3. Dhātukathā – Luận về các giới
4. Puggalapaññatti – Phân loại cá nhân
5. Kathāvatthu – Các điểm tranh luận giáo lý
6. Yamaka – Phân tích theo cặp khái niệm
7. Paṭṭhāna – Phân tích duyên khởi và quan hệ nhân duyên (bộ lớn nhất)

4. Ý NGHĨA CỦA ABHIDHAMMA

Khác với Kinh tạng (trình bày bằng đối thoại và ví dụ), Abhidhamma:

* Phân tích kinh nghiệm con người thành các yếu tố tâm và vật lý cực vi.
* Được xem là nền tảng lý thuyết cho thiền minh sát (Vipassanā).
* Là một hệ thống “tâm lý học và triết học phân tích rất sớm” trong lịch sử tư tưởng nhân loại.

5. TÓM LẠI:

* Theo truyền thống Theravāda: Abhidhamma do chính Đức Phật thuyết giảng và được ngài Xá-lợi-phất (Sāriputta) hệ thống hóa.
* Theo nghiên cứu hiện đại: đây là kết quả của quá trình phát triển và hệ thống hóa giáo lý của Tăng đoàn vài thế kỷ sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn.

*-----*

Trường Bộ (Dīgha Nikāya). Tỳ-khưu Indacanda dịch Việt.

TRƯỜNG BỘ ((Dīgha Nikāya)

Tỳ-khưu Indacanda dịch Việt

Tải về máy, tập tin dạng PDF:

Tập I (2021) (10_D_01.pdf)
https://tinyurl.com/yc3a5rda    

Tập II (2023) (11_D_02.pdf)
https://tinyurl.com/ymra7rvt    

Tập III (2024) (12_D_03.pdf)
https://tinyurl.com/mwksdu5d   

Mục lục Trường Bộ (Dīgha Nikāya) 

Ghi chú: SuttaCentral dùng ký hiệu "DN xx" để trích dẫn các bài kinh của Trường bộ (DN: Digha Nikaya). Tựa bài kinh tiếng Việt dựa theo bản dịch của Tỳ-khưu Indacanda, tựa bài kinh tiếng Anh dựa theo bản dịch của Bhikkhu Sujato (SuttaCentral).

Tập I 
DN 1 - Brahmajālasuttam – Kinh Mạng Lưới Cao Thượng - The Divine Net
DN 2 - Sāmaññaphalasuttam – Kinh Quả Báo Hạnh Sa Môn - The Fruits of the Ascetic Life
DN 3 - Ambatthasuttam – Kinh Về Ambattha - With Ambaṭṭha
DN 4 - Sonadandasuttam – Kinh Về Sonadanda - With Soṇadaṇḍa
DN 5 - Kūţadantasuttam – Kinh Về Kūţadanta - With Kūṭadanta
DN 6 - Mahālisuttam – Kinh Về Mahāli - With Mahāli
DN 7 - Jaliyasuttam - Kinh Về Jaliya - With Jāliya
DN 8 - Sihanādasuttam – Kinh Tiếng Rống Sư Tử - The Lion’s Roar to the Naked Ascetic Kassapa
DN 9 - Potthapādasuttam – Kinh Về Potthapāda - With Poṭṭhapāda
DN 10 - Subhasuttam – Kinh Về Subha - With Subha
DN 11 - Kevaddhasuttam – Kinh Về Kevaddha - With Kevaḍḍha
DN 12 - Lohiccasuttam – Kinh Về Lohicca - With Lohicca
DN 13 - Tevijasuttam – Kinh Ba Kiến Thức (Vệ Đà) - Experts in the Three Vedas

Tập II
DN 14 - Mahāpadānasuttam - Đại Kinh Ký Sự - The Great Discourse on Traces Left Behind
DN 15 - Mahānidānasuttam - Đại Kinh Về Căn Nguyên - The Great Discourse on Causation
DN 16 - Mahāparinibbānasuttam - Đại Kinh Viên Tịch Niết Bàn - The Great Discourse on the Buddha’s Extinguishment
DN 17 - Mahāsudassanasuttam - Kinh Về Vua Mahāsudassana - King Mahāsudassana
DN 18 - Janavasabhasuttam - Kinh Về Dạ-xoa Janavasabha - With Janavasabha
DN 19 - Mahāgovindasuttam - Kinh Về Mahāgovinda - The Great Steward
DN 20 - Mahāsamayasuttam - Kinh Đại Hội - The Great Congregation
DN 21 - Sakkapañhasuttam - Kinh Sakka Vấn Đạo - Sakka’s Questions
DN 22 - Mahāsatipaṭṭhānasuttam - Đại Kinh Thiết Lập Niệm - The Longer Discourse on Mindfulness Meditation
DN 23 - Pāyāsisuttam - Kinh Về Pāyāsi - With Pāyāsi

Tập III
DN 24 - Pathikasuttam - Kinh về Pathika - About Pāṭikaputta
DN 25 - Udumbarikasuttam - Kinh tại Khu Vườn của Udumbarikā - The Lion’s Roar at the Monastery of Lady Udumbarikā
DN 26 - Cakkavattisuttam - Kinh Chuyển Luân Vương - The Wheel-Turning Monarch
DN 27 - Aggaññasuttam - Kinh Khởi Nguyên của Thế Giới - What Came First
DN 28 - Sampasādanīyasuttam - Kinh Khởi Niềm Tịnh Tín - Inspiring Confidence
DN 29 - Pāsādikasuttam - Kinh Khơi Dậy Niềm Tin - An Impressive Discourse
DN 30 - Lakkhanasuttam - Kinh Tướng Trạng - The Marks of a Great Man
DN 31 - Sigālasuttam - Kinh về Sigāla - Advice to Sigālaka
DN 31 - Atānātiyasuttam - Kinh Hộ Trì Atānātiya - The Āṭānāṭiya Protection
DN 33 - Sangītisuttam - Kinh Hợp Tụng - Reciting in Concert
DN 34 - Dasuttarasuttam - Kinh Thập Thượng - Up to Ten 

*-----*

Từ điển Bách khoa Phật giáo

 ENCYCLOPAEDIA OF BUDDHISM

Malalasekera, G.P., Dhirasekera, J. and Weeraratne, W.G. (Editors)

8 vols. Colombo, Sri Lanka (1961-2009)

(Từ điển Bách khoa Phật giáo)

Đây là một công trình biên tập đồ sộ kéo dài 50 năm, với sự đóng góp của hơn 150 học giả Phật giáo. Toàn bộ từ điển gồm 8 tập, có hơn 6 ngàn trang giấy. Tải về bản scan, dạng PDF:

Tập 1: A – Aoki, Bunkyo
https://tinyurl.com/3e4en26c [vn369-1.pdf]

Tập 2: Āpa – Bhārhut
https://tinyurl.com/mr2ypkm5 [vn369-2.pdf]

Tập 3: Bhārini-deva – Caura-vidhvamsana
https://tinyurl.com/5n6edx93 [vn369-3.pdf]

Tập 4: Causality – Dhammadhātu-Dvesa
https://tinyurl.com/49x4kdv6 [vn369-4.pdf]

Tập 5: Earth – Japan
https://tinyurl.com/43bw7k7u [vn369-5.pdf]

Tập 6: Jarā – Minayeff, J.P.
https://tinyurl.com/53hy8pty [vn369-6.pdf]

Tập 7: Mind – Sāsanavamsa
https://tinyurl.com/mwcd6dka [vn369-7.pdf]

Tập 8: Sātavāhana – Zhong a-han
https://tinyurl.com/4bf9axy8 [vn369-8.pdf]

*-----*